Ciudad de Guatemala, 27 may (AGN).- Eri b’anow taq chakunem ri’ are la’ tajin kab’an pa rachoch taq japache’ tz’apib’al rech Iximulew are la’ ri tzijolil ri kub’an kasuk’umaxik ri winaqilal che ri e tz’apilik pa japache’. Eri b’anob’alil tijonik ri’ are rech kach’ob’ ri jun b’anow chak kumal ri winaq, rech kakisuk’umaj kib’, rech ketob’an chi ke ri winaq rech uya’ik kipwaq kirajil pa kachoch, rech kakisuk’umaj kib’ rech e’utz kachomab’al are chi’ ketzalij pa kachoch katinamit ri’ rech k’o kichak kakiriqo are chi’ keb’e pa kachoch ri’.
Los proyectos laborales dentro de los centros carcelarios de Guatemala son elementos clave para lograr la rehabilitación y la reinserción de los privados de libertad. Estas actividades formativas y productivas les permiten aprender un oficio, desarrollar buenos hábitos, ocupar su tiempo en tareas con propuestas positivas, apoyar a la economía familiar, prepararse para integrarse a la sociedad y optar por un trabajo al retomar su libertad.
Pawe q’ij kamik tajin uchakuxik pa le ucholalejil xuquje’ ri uk’exik taq uwach ri jalajoj taq cholchak rech suk’umalib’al winaq rech utoq’axik ri b’anik chajinem pa taq ri jalajoj taq chakunem che ri katajin ub’anik pa rachoch taq japache0’ tz’apib’al. Xuquje’ tajin uwokik uwach ri jun k’ak’ ulanem tzij pa upatanexik taq ri cholchak rech ri Subdirección rech Rehabilitación Social rech ri Dirección General rech ri Sistema Penitenciario (DGSP) ri’.
Actualmente se trabaja en el reordenamiento y restructuración de diversos programas de reinserción para reforzar los controles en las distintas actividades laborales que se desarrollan en los centros penitenciarios. También se avanza en la elaboración de un nuevo protocolo interno de gestión de proyectos para la Subdirección de Rehabilitación Social de la Dirección General del Sistema Penitenciario (DGSP).
Toq’anik uchak taqawokajil / Impulso ministerial
‘We k’o jun winaq kuch’ob’ kub’an jun chak, xtijox ri’, k’o xreta’maj, kuna’ che are jun pa le b’anikil, man kutzaq kan uchak ri’, kuk’ayirsaj rib’ pa uk’aslemal ri’’, xcha’ le ministro rech Gobernación, Marco Antonio Villeda chi rij uch’ob’ik taq k’ilaj chak b’anikil.
Si una persona aprende un oficio, recibe educación, forma disciplina y vuelve a sentirse parte de algo, las posibilidades de reincidir disminuyen y las posibilidades de reconstruir una vida aumentan, expresó el ministro de Gobernación, Marco Antonio Villeda, al respecto de estos proyectos multidisciplinarios.
Sib’alaj xub’ij che ri kasuk’umaxik ri winaqilal ri’ man rech taj kana’tij ta chik chi ke ri k’ax kiriqom, xane’ rech kakich’ob’o che le winaq ri’ kakowonik kusuk’umaj rib’ rech kumaj chik ri ub’anikil. “Le tinamit kumal uchuq’ab’ are chi’ kusuk’umaj rib’, rech man kasach ta chik xuquje’ rech kub’an ta rib’ kab’an chi re”, xcha’ le taqawokajnel.
Destacó que la reinserción social no significa olvidar el daño causado, sino creer que el ser humano puede rehabilitarse y volver a empezar. Un país se fortalece cuando logra transformar, evitar que alguien vuelva a caer y devolver la esperanza donde antes había resignación, afirmó el funcionario.
Le Eunice Girón, subdirectora rech Rehabilitación Social, xub’ij che ri junumisaxik uwach taq ri chak pa rachoch japache’ tz’apib’al are kuya jun uchuqa’ab’ ri chak kakib’an ri winaq e tz’apilik. “Qeta’m k’ut che we suk’uman ib’ ri’ man ta kub’an utzil chi ke, xane’ kub’an utzil chi ke ri kachalalil pa kachoch, ri e’are k’ut kakik’ayij ri jatsaq ri’”, xcha’.
Eunice Girón, subdirectora de Rehabilitación Social, señaló que estandarizar las actividades laborales de cada centro penitenciario permitirá brindarle un respaldo al trabajo realizado por los reclusos. Sabemos que este proceso no solo genera un beneficio para ellos, sino también para sus familias, quienes comercializan los productos, añadió.
La reinserción social NO significa olvidar el daño causado, significa creer que el ser humano puede levantarse. 🤝✅#EstamosCumpliendo pic.twitter.com/1i6gMRty5i
— MinGob (@mingobguate) May 23, 2026
Ri kakichakuj uwach ri’ / Ocupación productiva
Eri k’uttijonem rech kemon atz’iyaqb’al ri k’o pa le Granja Modelo rech Rehabilitación Cantel, pa Xe’laju’, k’o jun nim utzilal chi ke, pa le kasuk’umaxik ri winaqil e tz’apilik pa taq japache’. Xuquje’ are kub’an jun utzil chi ke kachalalil pa kachoch, chi ke ri winaqil e’aj iximulew.
Los talleres textiles que funcionan en la Granja Modelo de Rehabilitación Cantel, en Quetzaltenango, han tenido un impacto positivo en la rehabilitación de las personas privadas de libertad que guardan prisión en el centro. Además, han generado un beneficio directo tanto para sus familias como para la sociedad guatemalteca.
Pa taq ri nimaja e k’o k’ilaj taq kemob’alil e tak’alik xuquje’ ri kemob’al rech chapom chu uwiq’ab’aj, ri are la’ kachakux uwach kumal taq ri e tz’apilik pa le b’anow taq kemob’al atz’iyaqb’al nim raqan. Eri atz’iyaqb’al ri’ are la’ uwach ri b’anom pa b’anb’alil b’anikil aj iximulew, jacha taq le pera’j ruk’ le atz’iyaqb’al karipb’axik. Chiwach nan le jun ub’anb’alil, k’o jalajoj uwach taq kab’anik xuquje’ ruk’ ukojik pa le b’atz’ pa le t’iso’mab’al, ruk’ ri ulik’b’ixik xuquje’ le ukojik pa taq ri kemob’alil.
Estos espacios cuentan con varios telares de pie o telares mecánicos manuales, los cuales son operados por los internos para la fabricación de telas de gran longitud. El producto final incluye indumentaria tradicional guatemalteca, perrajes y mantas. Previo a este proceso, se aplican distintas técnicas artesanales para la fabricación y el embobinado del hilo, así como para su preparación y abastecimiento en los telares.
Lunes pa viernes ri’, uq’ij ri b’anow chak ri kamajtaj pa le wuqub’ kajb’al rech raq’anib’al q’ij ri kak’is pa job’ kajchak rech qajib’al q’ij. Pa k’isb’al wuqq’ij ri’, e k’o jujun taq winaq e tz’apilik kechakunik rech kakitoq’ij uchakuxik le kitam le winaq ri’ xuquje’ k’o rech kakimaj uchakuxik kitam le kachalalil, rumal e’are k’ut sib’alaj ketob’anik pa le uk’ayixk ri jastaq pa le tinamit ri’ xuquje’ pa nik’aj chik k’olib’al rech amaq’ tinamit.
De lunes a viernes, las jornadas laborales comienzan a las 7:00 horas y concluyen a las 17:00. Los fines de semana, algunos internos optan por trabajar para finalizar pedidos pendientes o iniciar nuevos encargos solicitados por sus familiares, quienes juegan un papel fundamental en comercialización de estos productos en el departamento y otros lugares del país.
Utzijob’exik ri kik’aslemam uchakuxik / Experiencia y testimoniales
Eri a Alejandro Chocoj, ri kachakun pa taq ri kemow chakub’sal, xub’ij che pa le majik ub’anik rumal xutij k’ax che uch’ob’ik ub’anik. Pa nojimal amaq’el ub’anik ri’ xuch’ob’ ri are xuchakuj ri kemow taq le uq ruk’ nik’aj chik kemon atz’iyaq ri’. “Le nab’e xinch’ob’ ub’anik ri’ are le sutib’al b’atzq, te k’u chik le ukunaxik le b’atz’, te k’u ri’ xinch’ob’ ub’anik achib’al ruk’ taq ri jawonaj b’atz’”, xcha’.
Alejandro Chocoj, quien labora en estos talleres, manifestó que al principio se le dificultó cada procedimiento. Sin embargo, con la práctica constante y el deseo de aprender, adquirió conocimientos fundamentales para la manipulación de las materias primas, los aparatos, los procesos de cortes y la elaboración de los textiles. Lo primero que aprendí fue a hacer conos con hilo, después el proceso de teñir el material, y luego cómo hacer las figuras de madeja en madeja, expresó.
Le Chocoj xuya uq’aij le tob’anik xya chi ke kumal le rachalal, ri e’are kakiloq’o ri b’atz’ chokonsab’alil, le uk’ayixik taq le uq xuquje’ nim tob’anem ri kumal chi rij ub’anik juntir wari’. “K’o nim upatan chaqe uj le katob’anik le qachalal uj le kiya’m loq k’a xqamaj ub’anik wari’”, xcha’.
Chocoj reconoció el apoyo de su familia, que se encarga de la compra de los materiales, la venta de las telas y el esfuerzo necesario para cumplir con todo el proceso. Es muy importante para nosotros el apoyo que nuestras familias nos han brindado desde el principio hasta donde estamos, aseguró.
Le a Roberto Tomayacs, xub’ij che are jun k’o pa le cholchak ri’ xkub’isaj ub’ixik che “le chak kaqab’ano are ruk’ jun nimalal uk’aslemaxik ri’ rumal nab’e kanoq qeta’m taj le ub’anik ri’, rumal wa’ maltyox chech ri Nim Qajaw pa le Kaj, pawe q’ij kamik kintajin chik che b’anow ri chak ri’ rech kenuto’o ri wachalalil k’o pa qachoch. Nuweta’mam ub’anik jalajoj taq uwach utz jastaq pa le rachoch japache’ tz’apib’al ri’, emu wa’ le sib’alaj xinwaj ub’anik eri uch’ob’ik ri kemon taq uq ruk’ taq atz’iyaqb’alil”, xcha’.
Por su parte, Roberto Tomayacs, quien también integra este programa laboral afirma: El trabajo que realizamos es una experiencia grandísima porque antes no sabía cómo ejercerlo, pero, bendito Dios, ahora estoy trabajando para ayudar y sostener a mi familia. He aprendido a elaborar diferentes cosas en este centro, pero mi mayor orgullo fue aprender a tejer cortes y elaborar trajes, indicó.
Pa le xub’ij, xujunumistaj ub’ixik ruk’ le xub’ij le rixoqil, le are kab’e che uk’amik ri atz’iyaqb’al pa le rachoch japache’ tz’apib’al xuuje’ are kak’amow b’i rech kuya’o pa taq le k’ayib’al ri’. Sib’alaj xub’ij chik chi k’o jun nimalaj upatanib’al eri winaq e tz’apilik kakeche’j kakich’ob’ ub’anik le chak ri’ xuqujje’ rech are kakichakuj pa le rachoch japache’ tz’apib’al ri’.
En su intervención, hizo hincapié sobre el apoyo de su esposa, quien se encarga de recoger los productos en el centro penitenciario y comercializarlos en distintos puntos de venta. Enfatizó también la importancia que los internos aprovechen estas oportunidades para aprender un oficio y desempeñar un trabajo a lo interno del recinto.
Utob’anik ri taqawokajil chi ke / Apoyo institucional
Eri uk’ayixik ri uq atz’iyaq ri’ are kakib’an ruk’ le kemon kato’ik kab’an pa taqawokajil rech kab’an ri k’ayib’alil, rech kajitik ri jastaq ri’ rech kak’ayixik nik’aj chik jastaq chakum kumal ri winaqilal e’aj iximulew le e tz’apilik pa rachoch taq japache’.
La comercialización de los textiles se realiza mediante la coordinación interinstitucional para el desarrollo de bazares, expoventas y otras actividades orientadas a promover los productos elaborados por las personas privadas de libertad a la población guatemalteca.
Man xaq ta k’ut kakib’an le uq atz’iyaqb’al, xuquje’ kakikem ab’, chim, chiyib’al taq lawe, che’b’al mexa, k’i uwach jastaq rech kakoj pa nimaja, k’o chalchal xuquje’ achib’al kikunam uwach, ruk’ nik’aj chik. Ruk’ le cholchak ri’ kakub’isax usuk’umaxik kino’jib’al kachomab’al, rech kakitijoj kib’ xuquje rech kakisuk’umaj b’i kib’ pa le Taqawokajil Japache’ Tz’apib’al ri’ ub’i’.
Además de vestimenta, la producción incluye hamacas, bolsas tejidas, llaveros, centros de mesa, artículos varios para el hogar, pulseras y pinturas en óleo, entre otros. Con estos programas se garantizan procesos integrales de recuperación, formación y reintegración social en el Sistema Penitenciario.
Lea también:
Ministro Henry Saenz asegura que laboratorio hallado en Ayutla es el más grande en 15 años
lr/dc/dm













